Hầu hết các bản hương ước tục lệ của làng xã đều nói đến việc cắt cử bầu ra chức dịch trong làng. Đồng thời cũng có những quy định rất chặt chẽ về thời hạn, quyền lợi và nghĩa vụ của người tham gia. Chẳng hạn như khoán lệ làng Nhân Vực huyện Thường Tín đặt ra ba điều nói rõ những quy định này.
Điều 13: Trong làng ai làm công việc được 3 năm là đủ lệ. Nếu viên nào làm đến 10 năm thì cả người làm được 3 năm và người làm 10 năm đều được chước việc phu dịch, riêng viên nào làm đủ 10 năm thì bản xã chước cả sưu thuế.
Điều 14: Lãnh binh 6 năm mãn lệ, bản xã cũng chước từ như cựu binh.
Điều 17: Lạp tiết tháng 12, ngày mồng 5 mỗi người 1 đấu, tiền thịt rượu và các lễ vật khác bản xã chiếu bổ.
– Lệ các viên thủ chỉ ở bản xã, văn từ tú tài trở lên, võ từ suất đội trở lên, tước thượng làm thủ chỉ. Nếu có người hàng văn thi đỗ tú tài phải khao dân: Lợn 20 quan, gạo 16 đấu. Hàng văn cũng như vậy để tỏ sự trọng đạo, làm lệ.
Điều 13: Trong làng ai làm công việc được 3 năm là đủ lệ. Nếu viên nào làm đến 10 năm thì cả người làm được 3 năm và người làm 10 năm đều được chước việc phu dịch, riêng viên nào làm đủ 10 năm thì bản xã chước cả sưu thuế.
Điều 14: Lãnh binh 6 năm mãn lệ, bản xã cũng chước từ như cựu binh.
Điều 17: Lạp tiết tháng 12, ngày mồng 5 mỗi người 1 đấu, tiền thịt rượu và các lễ vật khác bản xã chiếu bổ.
– Lệ các viên thủ chỉ ở bản xã, văn từ tú tài trở lên, võ từ suất đội trở lên, tước thượng làm thủ chỉ. Nếu có người hàng văn thi đỗ tú tài phải khao dân: Lợn 20 quan, gạo 16 đấu. Hàng văn cũng như vậy để tỏ sự trọng đạo, làm lệ.
Sau khi mãn hạn thực hiện chức dịch thì các vị chức sắc này xếp vào hàng kỳ cựu. Có nhiều xã còn tuyển chọn các vị cao niên có đức hạnh và các vị kỳ cựu này lập ra tổ chức gọi là hội đồng kỳ mục. Như vậy hội đồng kỳ mục bao gồm các vị cựu quan chức của làng xã và các vị cao niên có đức hạnh. Họ quả là những người có kinh nghiêm sống rất phong phú, do vây sau này làng xã có vấn đề gì cần thiết thì đều nhờ hội đồng này tư vấn cho, chẳng hạn như việc xây dựng hương ước của làng cũng đều có chữ ký của các vị trong hội đổng.
Các chức danh như xã trưởng, lý trưởng, trương tuần, xã khán đẻu do dân lựa chọn, họ thay mặt làng để điều hành công việc, do vậy các bản hương ước tục lệ đều thấy xác định rõ chức danh này. Chẳng hạn như hương ước của xã Tiên Tiến huyện Chương Mỹ ghi:
Điều thứ 30: Lý trưởng là người thay mặt làng thực hành việc quan. Phó lý là người giúp việc lý quỹ phải yết thị tại công sở ít ra một tháng để công chúng biết. Khi yết thị phải cho mõ rao.
Các vị chức dịch phải lo mọi công việc của làng từ việc tế lễ thán linh đến các việc hàng ngày như lao động sản xuất, trật tự trị an, học hành thi cử… Do vậy họ cũng được chăm sóc quyền lợi, chẳng hạn như Khoán ước của thôn Thổ Quan quy định:
“Bản thôn có đám đất ao công 1 mẫu 5 sào ghi trong sổ bạ. Trong thôn người nào làm lý trưởng nhận phần đất ao đó canh tác hạn 6 năm một kỳ. Thời gian làm việc không phạm sai sốt mà sau đó lại xin thôi việc thì có thể xét miễn tạp dịch cả đời. Người nào có khả năng được tái bổ khóa nữa thì được ban cho chức nhiêu cả đời. Nếu làm thất thoát sưu thuế sẽ truy cứu bắt họ tộc phải bồi thường”
Từ khóa tìm kiếm nhiều: le hoi viet nam
