Để giúp cho mọi người có ý thức nghiêm túc tuân thủ theo các điều lệ trong hương ước, thì trong các điều lệ đều có chỉ rõ việc xử lý người vi phạm hương ước, chẳng hạn như Khoán ước của làng Phú Cốc huyện Thường Tín đặt ra một điều nói rõ mục đích này:
Điều 6: Không tuân theo luật định của làng sẽ bị xử phạt
Sống ở xóm làng cốt sao cho hòa mục để giúp cho phong tục thêm thuần hậu. Nếu như làng ta đã bàn luận làm một việc gì đó, vừa là hợp với lẽ phải, vừa là thuận với lòng dân, cốt sao cho mọi người cùng thông tỏ để xếp đặt nên cồng việc đó, nếu như có người nào đó cậy mình tuổi cao hoặc cậy mình giàu có, hoặc cậy lắm anh nhiều em mà không chịu tuân theo nghị định đó thì làng sẽ bắt phạt 1 quan tiền cổ, 1 khẩu trầu để răn đe kẻ làm sai trái.
Còn như khi đang ăn uống cỗ bàn thì phải giữ sao cho lớn ra lớn, bé ra bé, nói năng hành động phải cân nhắc thận trọng, để tỏ ý tôn trọng khi đứng giữa xóm làng. Nếu như vì cớ ăn uống rượu thịt mà chửi bới mắng nhiếc người khác thì tùy theo mức sai phạm nặng nhẹ mà xử phạt không tha. cốt để giữ nghiêm khoán ước.
Điều 6: Không tuân theo luật định của làng sẽ bị xử phạt
Sống ở xóm làng cốt sao cho hòa mục để giúp cho phong tục thêm thuần hậu. Nếu như làng ta đã bàn luận làm một việc gì đó, vừa là hợp với lẽ phải, vừa là thuận với lòng dân, cốt sao cho mọi người cùng thông tỏ để xếp đặt nên cồng việc đó, nếu như có người nào đó cậy mình tuổi cao hoặc cậy mình giàu có, hoặc cậy lắm anh nhiều em mà không chịu tuân theo nghị định đó thì làng sẽ bắt phạt 1 quan tiền cổ, 1 khẩu trầu để răn đe kẻ làm sai trái.
Còn như khi đang ăn uống cỗ bàn thì phải giữ sao cho lớn ra lớn, bé ra bé, nói năng hành động phải cân nhắc thận trọng, để tỏ ý tôn trọng khi đứng giữa xóm làng. Nếu như vì cớ ăn uống rượu thịt mà chửi bới mắng nhiếc người khác thì tùy theo mức sai phạm nặng nhẹ mà xử phạt không tha. cốt để giữ nghiêm khoán ước.
Nhìn chung các mức xử lý người vi phạm hương ước gồm có các loại:
Một là. xử phạt bắt đi lao động công ích như đắp đường sá, quét vôi ở đình.
Hai là, phạt tiền theo mức độ khác nhau hoặc là bắt bồi thường bằng tiền.
Ba là, không cho tham dự các hoạt động của làng như tế thần, đi học, hiếu hỷ.
Bốn là, thề thốt trước thần linh (xem bài Hương ước của xã Hữu Đạo huyện Chương Mỹ).
Năm là, khai trừ ra khỏi làng, tước bỏ mọi thứ quyền lợi.
Vùng đất Thăng Long- Hà Nội là khu vực tập trung đông dân, kinh tế văn hóa phát triển, nên sớm xuất hiện các văn bản hương ước tục lệ. Các bản hương ước này đều do chính người dân địa phương đứng ra xây dựng cho riêng mình. Đồng thời trải qua hàng ngàn năm, những điều khoản khống còn đủ giá trị để điều hành các sinh hoạt của người dân nữa thì sẽ bị gạt bỏ, thay vào đó là các điều khoản tiến bộ hơn, giúp ích cho đời sống xã hội. Các điều khoản ấy thực phong phú đa dạng, thực có nhiều điều đáng nói, đáng suy nghĩ.
Tìm hiểu nghiên cứu hương ước tục lệ của các làng xã ở vùng Thăng Long – Hà Nội chúng ta hình dung thấy các hoạt động xã hội thời xưa. Các điều ước đều được quy định hết sức tỉ mỉ, chặt chẽ. Rõ ràng là các làng xã của Việt Nam xưa xây dựng hương ước đều là có mục đích tốt đẹp là làm cho xã hội sống có kỷ cương, mọi người làm ăn chăm chỉ, kính trên nhường dưới, làm cho phong tục ngày một thuần hậu, nhờ đó mà giúp cho của cải ngày một dồi dào, dân cư ngày một đông đúc, xã hội đoàn kết đi lên.
Từ khóa tìm kiếm nhiều: tục lệ làng
