Nội dung của các bản hương ước tục lệ phản ảnh đẩy đủ các sinh hoạt xã hội của nông thôn Việt Nam xưa, từ các hoạt động văn hóa tâm linh đến các hoạt động đời sống hàng ngày như lao động sản xuất, học tập hướng nghiệp, bảo vệ trật tự an ninh, các tập tục cưới xin, chúc mừng, khao vọng, ăn chay. Song cũng có một số bản hương ước chỉ phản ảnh từng mặt của cuộc sống, có bản chỉ chuyên đề cập đến việc thờ phụng thành hoàng, có bản chỉ chuyên nói về lao động sản xuất nông nghiệp. Đến khi cổ hương ước cải lương thì nội dung được khoanh vào 4 vấn đề chính là: xử phạt, chia ruộng tốt, thờ thần và chính trị xã hội. Các bản hương ước cổ của làng xã xưa đề cập đến nhiều nội dung hơn, có thể khái quát vào một số nội dung là: thờ thần thành hoàng, lao động sản xuất, trật tự trị an, khuyến học, cưới xin ma chay, duy trì hương ước. Để hiểu rõ hơn về các nội dung chính phản ảnh trong hương ước cổ, chúng tôi xin chọn giới thiệu bản Hương lệ của hai xã La Nội và Ỷ La ở huyện Hoài Đức, bao gồm 7 nội dung là:
– Thờ thần cầu phúc
– Tôn trọng người hiền tài
– Trọng học sùng nho
– Coi trọng nông nghiệp
– Ngăn cấm tệ nạn
– Giữ gìn trật tự an ninh
– Việc ma chay chôn cất
Căn cứ theo bản hương lệ này và nhiều bản khoán lệ ở các làng trong khu vực Hà Nội, chúng ta có thể khái quát nội dung chính phản ánh trong hương ước tục lệ cũ như sau:
1. Phụng sự thần linh cầu xin ban phúc
Mỗi làng đều tôn thờ một vị thành hoàng làng, cho nên hầu hết các bản hương ước cổ, đều đưa phần thờ thần lên hàng đầu. Chẳng hạn bản Hương lệ làng Mậu Lương huyện Thanh Oai xưa có 15 điều thì đã có đến sáu điều nói về việc thờ thành hoàng làng.
Điều 1: Tăng thèm lẻ ở hai ngôi đền là đền Đô Hồ và đền Ao Phú. Giao một thửa ruộng quan diện tích 3 sào cho hai vị thủ từ cày cấy để lo việc đèn nhang.
Điều 2: Quy định việc cầu phúc hàng năm vào ngày đầu xuân, có mở hội ca hát.
Điêu 3: Kén chọn hạng trung nam đi rước thánh
Điều 4: Tuần phòng canh gác vào đêm tế thần để đảm bảo an ninh.
Điều 5: Phân chia đồ thờ cho các giáp trông coi.
Nhìn chung các điều lệ quy định về việc thờ thần hết sức tỉ mỉ rõ ràng, có thể tập trung vào các nội dung chính là:
* Xác định ngày tổ chức vào đám và các ngày lễ tết trong năm
Quy định nghi thức tế lễ gồm, chọn ra chủ tế, bồi tế, người viết văn tế, chẳng hạn như Khoán ước của xã Duyên Trường đặt hẳn một điều quy định việc bầu chủ tế:
“Ông chủ tế thì hầu từ hàng khoa mục phẩm hàm , các chức tư văn từ văn trưởng trở lên, thượng lão từ 60 tuổi trở lên. Các mục ấy không ai chịu thì bầu từ 50 tuổi trở lên. Khi hầu được chủ tế rồi thì giáp trưởng thông báo với hương dịch để nói với ông đến xem ngày lễ đình”.
Lại như Khoán ước của tổng Đại Phùng huyện Đan Phượng lại phân công rõ ràng xã nào viết văn tế, xã nào đọc văn tế:
“Nghi thức tế lễ thì giao cho xã Đan Phượng Thượng viết văn tế, xã Đan Phượng Hạ dọc văn tế. Các xã khác nếu như có người quyền chức phẩm hàm cũng không dược tranh giành, phải phản thành ban chủ tế, bồi tế, đông xướng, tây xướng, tổng mục, chấp sự. Các xã trong tổng luân phiên nhau thực hiện, không dược hỗn tạp để nghiêm việc tế tự.”
Ngay cả các đồ thờ tế thành hoàng cũng được đưa vào điều quan giao cho từng giáp trông nom quản lý. Nếu như ai sơ suất để thất lạc thì phải bồi thường đầy đủ.
